گروه اجتماعي، مونا قاسميان؛ از132 درخت چناري که درحد فاصل چهارراه پارک وي تا خيابان افق در خيابان وليعصر قرار گرفته اند، 46 اصله درخت کاملاً خشک شده اند. خشک شدن بيش از 35 درصد چنار هاي اين بخش از خيابان وليعصر در حالي رخ مي دهد که مديرعامل پارک ها و فضاي سبز شهرداري تهران در پاسخ به اين موضوع فقط مي گويد؛ «ما تنها نظارت مي کنيم و مسووليت نگهداري درختان وليعصر با شهرداري مناطق يک، سه، شش و 11 است. شما بايد از آنها بپرسيد.»
در حالي که اين روزها اکثر شهروندان شاهد پوسته هاي خشک ريخته شده در پاي درختان چنار هستند، محمد مختاري با بي اطلاعي از اين موضوع مي گويد؛ بايد با بخش آفات و بيماري هاي گياهي تماس بگيريد.
در حالي که مديران در چنين مواقعي از خبرنگاران فرصت مي خواهند تا خبر را پيگيري کنند مختاري تنها به جمله هايي نظير اينکه اطلاعي ندارد يا در جلسه است اکتفا کرد. هرچند پرسش هاي مطرح شده در اين باره به صورت کتبي براي دفتر مديرعامل پارک ها و فضاي سبز تهران فرستاده شد ولي با گذشت چند روز وي باز هم پاسخي به علت خشک شدن درختان تهران نداد.
اين درحالي است که در هفته گذشته شهردار تهران ضرورت حفظ و اهميت فضاي سبز شهر تهران را در بخشنامه يي به مجموعه شهرداري هاي تهران يادآور شد؛ حفظ و گسترش فضاي سبز شهري به خصوص درختان بايد از اولويت هاي مهم مديريت شهري باشد.
در حالي که در بند هاي اين بخشنامه بر حفظ درختان حتي در پروژه هاي عمراني تاکيد فراوان شده است، بنزين يا گازوئيل بسياري از پيمانکاراني که با شهرداري تهران همکاري مي کنند به درون جوي هاي خيابان ها ريخته مي شود.
کافي است خيابان وليعصر را از چهارراه پارک وي به سمت جنوب نگاه کنيد تا متوجه شويد در حالي که در سمت راست خيابان درختان سرسبز چنار قرار دارد، سمت چپ پوشيده از درختان خشک شده چنار است. در حال حاضر از 60 هزار درخت کاشته شده در دو طرف خيابان ولي عصر، کمتر از 11 هزار چنار باقي مانده است. نابودي درختان چنار خيابان وليعصر قصه تازه يي نيست. از حدود 12 سال پيش که قرار بود ريشه هاي اين درختان کهنسال از ميان سيمان ها آزاد شوند تاکنون فقط در قسمت هايي از اين خيابان اين اتفاق افتاده است.
دکتر حسين آخاني، گياه شناس و متخصص محيط زيست دلايل خشک شدن درختان چنار تهران را نرسيدن آب به ريشه اين درختان مي داند؛ «موزاييک و سيماني کردن جوي ها دليل اصلي خشک شدن اين درختان مقاوم است. سيماني شدن خاک اطراف درختان باعث مي شود آب نتواند به داخل خاک نفوذ کند.»
وي جاري شدن آب باران و برف را بر سطح خيابان يکي ديگر از معضلات موزاييک کردن جوي ها عنوان مي کند؛ «چون نزولات جوي نمي توانند به خاک نفوذ کنند تنها بر سطح خيابان ها جاري مي شوند. اين آب جاري شده بسيار آلوده است و همراه با خود آلاينده هاي روي آسفالت خيابان ها را وارد سفره هاي آب زيرزميني مي کند.» وي يکي ديگر از عوامل خشک شدن درختان تهران را آلودگي شديد هوا همراه با نرسيدن آب لازم اعلام مي کند؛ «اغلب پيمانکاراني که اين کار را انجام مي دهند از تخصص لازم درباره حفظ درختان بي بهره اند.»
وي تاکيد مي کند؛ «شهرداري اقدامات مفيد زيادي انجام مي دهد اما نبايد به دليل فعاليت هاي عمراني فضاي سبز شهر تهران را کاهش دهد.»
هومن روانبخش استاد جنگلداري دانشگاه درباره خشک شدن درختان چنار خيابان وليعصر، موزاييک کردن جوي ها را عامل اصلي عنوان مي کند و مي گويد؛ «بدون اينکه هيچ توجهي به درختان کهنسال اين خيابان شود در تمام سطح شهر تهران به نام بازسازي معابر از فضاي اطراف اين درختان کاسته مي شود.»
وي در پاسخ به اظهارنظر برخي مسوولان شهرداري که معتقدند موزاييک کردن سطح جوي مانند سيماني کردن به درختان آسيب نمي رساند، تاکيد مي کند؛ «موزاييک اين جوي ها روي يک لايه سيمان قرار مي گيرد که باز هم باعث آسيب به ريشه درختان مي شود. سيماني يا موزاييک کردن جوي خيابان ها باعث مي شود ريشه هاي درختان نتوانند آب لازم را براي حيات شان به دست آورند.» روانبخش توجه نکردن مسوولان شهرداري به درختان کهنسال و فضاي سبز را به دليل نداشتن تخصص لازم در اين زمينه مي داند؛ «معمولاً پيمانکارها مسووليت نوسازي پياده روها و جوي ها را برعهده دارند. از آنجا که اين پيمانکاران بر اساس متراژ موزاييک هزينه کار خود را از شهرداري ها دريافت مي کنند، تا جايي که مي توانند باغچه هاي حاشيه خيابان ها و حريم دور درختان را نيز موزاييک مي کنند.»
وي در پاسخ به اينکه چرا شهرداري با بستن آب روي درختان قديمي اقدام به خشک کردن اين درختان مي کند، مي گويد؛ «در سرخه حصار ابتدا مسوولان مدت ها از آبياري درختان خودداري کردند تا درختان خشک شوند و سپس درختان را به بهانه اينکه خشک شدند، براي احداث بزرگراه قطع کردند. شايد درختان خيابان وليعصر يا خيابان هاي ديگر تهران هم بايد در انتظار چنين وضعيتي باشند.»
روانبخش علت پوست اندازي درختان خيابان هاي تهران را سرماي شديد در زمستان گذشته مي داند؛ «به علت دماي زير صفر درجه بافت زنده اين درختان مرده است و در حال حاضر درختان مقاومي که از سرما خشک نشده اند پوست مرده خود را دور مي ريزند.»
خيابان وليعصر و درختان حاشيه آن به بخشي از هويت و سابقه فرهنگي شهر تهران در يک دوره تاريخي و زماني تبديل شده و به عنوان طولاني ترين خيابان خاورميانه مطرح بوده است. ورود فاضلاب، نخاله و زباله هاي شهري، استفاده از سموم نابودي موش و همچنين ايجاد بستر سيماني نفوذ ناپذير در مسير جويبار اين محور تاريخي همواره به عنوان مشکلات اساسي زيست محيطي درختان 70ساله اين خيابان را در معرض نابودي و خطر خشک شدن زودرس قرار داده است.
اين در حالي است که بر اساس لايحه قانوني حفظ و گسترش فضاهاي سبز شهري، شهرداري موظف به کاشت، حفاظت و آبياري درختان معابر، ميادين، بزرگراه ها و پارک هاي عمومي است و در ماده شش اين لايحه نيز تصريح شده که هر کس عاملاً و عامداً و بر خلاف مقررات اين قانون مرتکب قطع يا موجبات از بين رفتن درختان مشمول اين قانون را فراهم کند به حبس تا سه سال و پرداخت جزاي نقدي محکوم مي شود.

فرخزاد بهارستاني

دير زماني است که از شاخص هاي زيست محيط براي بررسي سلامت محيط زيست و تعادل آن استفاده مي شود. بررسي تنوع گونه هاي بومي و غيربومي و تعداد آنها راهي ارزان و مطمئن جهت تعيين ميزان سلامت محيط زندگي است. درخت چنار گونه بومي تهران، قرن ها در اين شهر حضور دارد. چنار درکه هنوز زنده است و چنار امامزاده صالح تجريش تا پيش از جمع آوري آن در چند سال پيش، هنوز زنده بود.

اغلب چنارها در مسير جوي ها، رودخانه ها و مظهر قنات ها تا زمين هاي کشاورزي کاشته مي شوند.

کاشت متراکم و نزديک به هم چنار سبب مي شود تراکم ريشه ها از نفوذ آب و هدر رفتن آن به زمين هاي شني جلوگيري کند. ريشه هاي درخت ديواره جوي ها را در مقابل شست وشو حفظ مي کنند، درختان هميشه پابرجا مرز زمين و مالکيت را ثبت مي کنند و سايه آن مانع تبخير آب و پناه خنکي در تابستان سوزنده است. چوب محکم و بادوام آن از مصالح مرسوم گذشته بود.

کشاورزي تا چند دهه پيش در شهر و اطراف آن نقش اقتصادي مهمي داشت. نگهداري و پاکيزگي چشمه ها و قنات ها براي زندگي شهر و کشاورزي نقشي حياتي داشته اند. خلاصه آب جاري، زمين و کشاورزي تضميني براي چنار و زندگي آن بود.

گذر از زندگي روستايي به زندگي شهري، مهاجرت، صنعتي شدن و فراواني درآمد نفت و گاز، ناگهان زمين هاي کشاورزي را بي خاصيت ولي گرانبها کرد. ديگر نيازي به چشمه ها و قنات ها نبود و مايه حيات به چيزي زائد تبديل شد که بايد با ايجاد شبکه جمع آوري و انتقال آب هاي سطحي و تونلي که با مدد بانک جهاني ساخته مي شود، هر چه زودتر جمع آوري و به خارج شهر دفع شود. شبکه آبياري و آبرساني محله ها و باغات از هم پاشيد و سيمان و بتون امکاني مدرن فراهم کرد تا هر چه زودتر از شر آن ماده مزاحم يعني آب راحت شد. يافتن قناتي در زير زمين براي مالک نعمتي است چون مي توان سر لوله فاضلاب را به آن فرو کرد و با خيال راحت دفع فاضلاب کرد.

چنارهاي تهران مي ميرند و خواهند مرد چون آب ارزش و حرمت خود را از دست داده. آب روان در بهترين حالت محملي است که زباله و فضولات را با خود حمل مي کند، هزاران تن نمک و گل پاشيده شده در زمستان به کمک آب روان به جوي ها شسته شده و به جايي در دوردست ها فرستاده مي شود.

چرا درختان خيابان وليعصر مي ميرند

- شبکه انتقال آب چشمه ها، رودخانه ها و قنات هاي شهر از هم پاشيده و نابود شده است. اين شبکه، آب مداوم و مورد نياز درختان را تامين مي کرد.

- تناوب آبياري و خشکي جوي ها امکان ورود هوا به خاک را فراهم مي کرد. بدون اين نظم آبياري، حضور مداوم آب مانع از ورود هوا به خاک مي شود.

- ساخت شبکه بتوني جمع آوري آب هاي سطحي امکان دفع فاضلاب را به ساکنان همجوار اين جوي ها داده است. در ضلع غربي جوي آب خيابان شهيد فلاحي زعفرانيه سال ها است که فاضلاب جريان دارد و از بالاترين نقطه آلودگي شروع مي شود. فاضلاب با حجم زياد از خيابان استقلال به جوي خيابان وليعصر پايين تر از چهارراه پارک وي سرازير مي شود.

- فاضلاب ريخته شده شامل فاضلاب خانگي، شوينده ها و مواد شيميايي، سيمان و مصالح حاصل از ساختمان سازي، شست وشوي ماشين هاي انتقال بتون و رنگ هاي ساختماني است. تراکم بالاي شوينده ها و آنزيم هاي موجود در آن سلول هاي ريشه درخت را تخريب مي کند. نيترات ها، فسفات ها و گوگرد در فضاي بدون هواي خاک باعث فعال شدن باکتري هاي بي هوازي شده و زمين را مسموم مي کند.

- حفاري در پياده رو و خيابان، گذاشتن جدول و دستکاري و بتون ريزي و سنگ کاري کف جوي هاي آب عملاً قسمت زيادي از ريشه ها را تخريب مي کند و امکان رشد و توسعه ريشه را از درخت مي گيرد.

- تغيير سطح خاک، قرار گرفتن ريشه در معرض آب و هوا و حضور مداوم آب در کنار تنه درخت باعث مرگ درختان مي شود.

- بستن سيم و کوبيدن ميخ به درختان با اهداف گوناگون به پوست درخت آسيب مي رساند و سبب نفوذ عوامل بيماري زا و قطع گردش شيره درخت مي شود.

- بريدن شاخه و تاج درخت با اهداف گوناگون تناسب ميان حجم تاج، تنه و ريشه را به هم مي زند.

- ساختمان هاي بلند مانع از رسيدن نور خورشيد به درخت و مرگ تدريجي آن مي شود.

- فعاليت هاي ساختماني، ريختن مصالح، بستن درختان و.. .به مرگ درختان مجاور کارگاه هاي ساختماني منجر مي شود.

- ريختن مواد شيميايي، روغن، نمک و گل بر سطح خيابان و شست وشوي آن به داخل جوي منجر به مسموميت خاک و درخت مي شود. فاضلاب و روغن و گازوئيل ايستگاه تعميرگاه شرکت واحد به جوي آب ريخته شده و در پاي درختان خيابان فرو مي رود.

- نتايج فعاليت هاي عمراني و شهري با مرگ غيرقابل اجتناب درختان همراه است. به خيابان و کارگاه هاي مترو سري بزنيد و روغن و گازوئيل دستگاه ها و ماشين هايي را که سال ها در کنار درختان و جوي ها قرار دارد ببينيد.

- گرد و غبار، دوده و هواي آلوده برگ درختان را پيش از موعد مي ميراند.

عاقبت همه عوامل دست به دست هم داده اند تا در شهري بيمار و متراکم، از تراکم درختان کاسته شود. درختان بيمار يکي يکي بدون صدا خواهند مرد و در تاريکي شب با اره موتوري به زمين افکنده مي شوند و همانند آب هاي سطحي زائد به جايي در بيرون شهر فرستاده مي شوند. البته استثنايي نيز در کار هست؛ سرماي زمستان 1386 درختان بيمار بسياري را از پاي درآورد. تعداد درختان ضلع شرقي خيابان وليعصر از چهارراه پارک وي تا خيابان افق در ارديبهشت ماه سال 86 ، 132 اصله بوده است که از اين تعداد در ارديبهشت امسال، 86 اصله آن زنده و 46 اصله آن مرده اند. يعني در يک سال گذشته 35 درصد درختان ضلع شرقي خيابان وليعصر از چهارراه پارک وي تا خيابان افق مرده اند. اره موتوري هاي دستگاه هاي مسوول هم مي تواند به کار افتد. مي توان از اجراي مراسم در شب خودداري کرد و مراسم را در روز برگزار کرد و نام همايش را «همايش قلع و قمع چنار در طولاني ترين خيابان جهان» گذاشت. مي توان به انتظار روزي نشست که فرزندان ما در شهري بدون درخت با آسفالت، بتون، شيشه، خودرو و شبکه فاضلاب روزگار بگذرانند.